ਤਿਆਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤੇਰਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ — ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਆਪ ਕੀਤਾ — ਹਰ ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਦਾ ਧੜਕਦਾ ਦਿਲ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ: ਉਤਪੱਤੀ, ਢਾਂਚਾ, ਅਤੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮਿਕਾ।
ਸ਼ਬਦ ਅਖਾੜਾ (अखाड़ा) ਦਾ ਅੱਖਰੀ ਅਰਥ ਹੈ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦਾ ਅਖਾੜਾ — ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਖਾੜਾ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਕ ਮੱਠਵਾਦੀ ਸੰਪਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਾਂਗ ਸੰਗਠਿਤ ਹੈ: ਤਿਆਗੀਆਂ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ, ਜੋ ਦੀਕਸ਼ਾ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸਾਂਝੇ ਇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਬੱਝਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਆਸ਼ਰਮ ਇੱਕ ਥਾਂ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਖਾੜਾ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ — ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ-ਦੇਵਤਾ, ਆਪਣੇ ਝੰਡੇ (ਧਰਮ-ਧਵਜਾ), ਆਪਣੀ ਪਰਿਸ਼ਦ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ, ਅਤੇ ਦੀਕਸ਼ਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਤੱਕ ਹਰ ਗੱਲ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਸਮੇਤ।
ਪਰੰਪਰਾ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਜਗਦਗੁਰੂ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ (8ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ) ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ — ਸਾਰੇ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਅਦਵੈਤ ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮੁੜ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ — ਤਿਆਗੀ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧਰਮ ਕੋਲ ਕੇਵਲ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਾਖੇ ਵੀ ਹੋਣ। ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੇ ਸਾਧੂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ (ਗ੍ਰੰਥ) ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ (ਹਥਿਆਰ) ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਂਦੇ ਸਨ — ਕਲਮ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ — ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਾਗਾ ਟੋਲੀਆਂ ਨੇ ਮੰਦਰਾਂ, ਮੱਠਾਂ ਤੇ ਤੀਰਥ-ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ।
ਅੱਜ ਤੇਰਾਂ ਅਖਾੜੇ ਮਾਨਤਾ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਹਰ ਕੁੰਭ ਮੇਲੇ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਦਿਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ:
1. ਸ਼੍ਰੀ ਪੰਚਦਸ਼ਨਾਮ ਜੂਨਾ ਅਖਾੜਾ — ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਖਾੜਾ, ਗੱਦੀ ਹਰਿਦੁਆਰ (ਮਾਇਆ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ) ਵਿਖੇ, ਇਸ਼ਟ-ਦੇਵਤਾ ਭਗਵਾਨ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ। · 2. ਸ਼੍ਰੀ ਪੰਚਾਇਤੀ ਅਖਾੜਾ ਨਿਰੰਜਨੀ — ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਦੇਵਤਾ ਕਾਰਤਿਕੇਯ। · 3. ਸ਼੍ਰੀ ਪੰਚਾਇਤੀ ਅਖਾੜਾ ਮਹਾਨਿਰਵਾਣੀ — ਦੇਵਤਾ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ। · 4. ਸ਼੍ਰੀ ਪੰਚਾਇਤੀ ਅਟਲ ਅਖਾੜਾ — ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਦੇਵਤਾ ਗਣੇਸ਼। · 5. ਸ਼੍ਰੀ ਪੰਚਦਸ਼ਨਾਮ ਆਵਾਹਨ ਅਖਾੜਾ — ਜੂਨਾ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸਬੰਧ, ਦੇਵਤਾ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ। · 6. ਸ਼੍ਰੀ ਪੰਚਾਇਤੀ ਆਨੰਦ ਅਖਾੜਾ — ਦੇਵਤਾ ਸੂਰਜ। · 7. ਸ਼੍ਰੀ ਪੰਚਦਸ਼ਨਾਮ ਪੰਚਾਗਨੀ ਅਖਾੜਾ — ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਤਿਆਗੀਆਂ ਦਾ ਅਖਾੜਾ, ਦੇਵੀ ਗਾਇਤਰੀ।
8. ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਰਵਾਣੀ ਅਣੀ ਅਖਾੜਾ · 9. ਸ਼੍ਰੀ ਨਿਰਮੋਹੀ ਅਣੀ ਅਖਾੜਾ · 10. ਸ਼੍ਰੀ ਦਿਗੰਬਰ ਅਣੀ ਅਖਾੜਾ — ਵੈਸ਼ਣਵ ਬੈਰਾਗੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅਣੀਆਂ (ਸੈਨਾਵਾਂ), ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਉਪਾਸਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੈਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵ ਕੁੰਭ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਇਸ਼ਨਾਨ-ਕ੍ਰਮ ਹੈ।
11. ਸ਼੍ਰੀ ਪੰਚਾਇਤੀ ਬੜਾ ਉਦਾਸੀਨ ਅਖਾੜਾ ਅਤੇ 12. ਸ਼੍ਰੀ ਪੰਚਾਇਤੀ ਨਯਾ ਉਦਾਸੀਨ ਅਖਾੜਾ — ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਚੰਦ ਦੀ ਉਦਾਸੀਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ। · 13. ਸ਼੍ਰੀ ਪੰਚਾਇਤੀ ਨਿਰਮਲ ਅਖਾੜਾ — ਨਿਰਮਲ ਪਰੰਪਰਾ, ਗ੍ਰੰਥ-ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਤਾ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਹਨ।
ਕੁੰਭ ਮੇਲਾ, ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਤਹਿ ਵਿੱਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਮਾਗਮ ਹੈ। ਹਰ ਅਖਾੜਾ ਇੱਕ ਸ਼ਾਹੀ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ — ਪੇਸ਼ਵਾਈ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਛਾਉਣੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) — ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ, ਆਪਣੇ ਝੰਡੇ, ਰੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਮਹਾਮੰਡਲੇਸ਼ਵਰਾਂ ਅਤੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚਲਦੀਆਂ ਨਾਗਾ ਟੋਲੀਆਂ ਸਮੇਤ। ਵੱਡੇ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਖਾੜੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ: ਇਹੀ ਪਹਿਲਾ, ਸ਼ਾਹੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਇਸ਼ਨਾਨ ਹੈ (ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸਨਾਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ)। ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਆਮ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ਼ਨਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਮੇਲੇ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ-ਕੇਂਦਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਨਵੇਂ ਨਾਗਾ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਦੀਕਸ਼ਾ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮਹਾਮੰਡਲੇਸ਼ਵਰ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਸ਼ਦਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜੁੜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਖਿਲ ਭਾਰਤੀ ਅਖਾੜਾ ਪਰਿਸ਼ਦ (ABAP) — ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਅਖਿਲ-ਭਾਰਤੀ ਪਰਿਸ਼ਦ — ਸਾਰੇ ਤੇਰਾਂ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੀ ਸਿਖਰਲੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 1954 ਵਿੱਚ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੱਡੇ ਮੇਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਿਆ ਰਹੇ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਅਧਿਅਕਸ਼) ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਮੈਂਬਰ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਮਹੰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਸ਼ਦ ਇਸ਼ਨਾਨਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ, ਛਾਉਣੀ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਅਖਾੜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬੋਲਦੀ ਹੈ — ਅਤੇ ਇਸੇ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਹੀ ਤੇਰਾਂ ਅਖਾੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਘੋਸ਼ਿਤ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਯਾਤਰਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ — ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ